Podział majątku wspólnego małżonków: udział kancelarii notarialnej w procesie

Podział majątku wspólnego małżonków nabiera znaczenia w chwili ustania wspólności majątkowej, czyli po rozwodzie, separacji albo ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Choć zasady wynikające z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego są dość klarowne, praktyka pokazuje, że w wielu sprawach większą elastyczność daje podział umowny przed notariuszem. Równolegle zmiany organizacyjne w sądach, w tym możliwość zdalnych rozpraw, przyspieszają procedury. Poniżej przedstawiamy najważniejsze reguły oraz sposób, w jaki notariusz może usprawnić cały proces.

Przeczytaj również: Kiedy niezbędna jest budowa przydomowej oczyszczalni ścieków?

Co wchodzi do majątku wspólnego, a co pozostaje osobiste

Na wstępie warto doprecyzować zakres podziału. Co do zasady do majątku wspólnego należą składniki nabyte w trakcie trwania małżeństwa, w tym w szczególności wynagrodzenia za pracę i dochody z działalności gospodarczej, a także dochody z majątku, na przykład z najmu. Poza majątkiem wspólnym pozostają przede wszystkim przedmioty nabyte przed ślubem, a także spadki i darowizny otrzymane przez jednego z małżonków, chyba że darczyńca inaczej postanowił. Do majątku osobistego zalicza się również prawa niezbywalne związane ściśle z osobą oraz odszkodowania za krzywdę.

Przeczytaj również: Do czego służą kształtowniki zamknięte?

Takie rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Podział obejmuje tylko majątek wspólny, natomiast składniki osobiste nie podlegają rozliczeniu, chyba że w grę wchodzą nakłady i wydatki poczynione z jednego majątku na drugi. Wtedy pojawiają się roszczenia zwrotne, które można rozstrzygnąć w tym samym postępowaniu lub w umowie notarialnej.

Przeczytaj również: Jakie skrzynki wybrać do nowoczesnego budynku wielorodzinnego?

Podstawowe zasady podziału majątku wspólnego

Punktem wyjścia jest reguła równych udziałów. W typowej sytuacji każdy z małżonków otrzymuje połowę majątku, o ile nie ustalono inaczej w umowie majątkowej małżeńskiej. Można jednak żądać ustalenia nierównych udziałów, gdy łącznie spełnione są dwie przesłanki. Po pierwsze, małżonkowie w różnym stopniu przyczynili się do powstania majątku. Po drugie, istnieją ważne powody, takie jak uporczywe uchylanie się od pracy, trwonienie wspólnych środków albo rażące naruszanie obowiązków rodzinnych. W praktyce sąd może przyznać np. 80 procent wartości jednemu małżonkowi i 20 procent drugiemu, o ile materiał dowodowy to uzasadnia.

Sam podział może przybrać kilka form. Najczęstsze rozwiązania to podział w naturze, czyli fizyczne przydzielenie poszczególnych składników, oraz podział ze spłatą lub dopłatą, gdy jedna strona otrzymuje składniki o większej wartości. Gdy strony nie są w stanie sensownie podzielić rzeczy, pozostaje sprzedaż i podział ceny.

Forma podziału: sąd czy notariusz

Jeśli między małżonkami istnieje porozumienie co do składu i wartości majątku oraz co do sposobu jego podziału, najszybszą ścieżką jest umowa zawarta przed notariuszem. Rozwiązanie sądowe jest właściwe, gdy brak zgody, gdy konieczne są szerokie dowody lub gdy strony wnioskują o rozstrzygnięcie roszczeń ubocznych, takich jak rozliczenie nakładów i pożytków. Dla porównania, wniosek o sądowy podział majątku wiąże się z opłatą stałą w wysokości 1000 zł. Jeżeli strony składają zgodny projekt podziału, opłata wynosi 300 zł. Niezależnie od trybu warto już na starcie sporządzić kompletny spis składników, określić ich wartość oraz zgromadzić dokumenty, w szczególności dotyczące nieruchomości i udziałów w spółkach.

Nowe procedury i aktualne orzecznictwo

Od marca 2024 roku sądy dopuszczają rozprawy zdalne w sprawach rozwodowych, jeśli strona złoży stosowny wniosek i sąd wyrazi zgodę. Ułatwia to logistykę i skraca czas oczekiwania, co pośrednio sprzyja szybszemu uregulowaniu spraw majątkowych. W praktyce łatwiej jest skoordynować termin rozwodu i następujące po nim czynności dotyczące majątku.

W dyskusjach prawniczych pojawiają się także orzeczenia, które zwracają uwagę na szeroką uznaniowość sądów przy ustalaniu udziałów i rozliczaniu nakładów. Przykładem jest głośna sprawa rozpoznana przez Sąd Rejonowy w Giżycku. Choć rozstrzygnięcia sądów rejonowych nie tworzą precedensów, sygnalizują kierunki interpretacyjne, z którymi warto się liczyć na etapie planowania strategii procesowej oraz przy projektowaniu umownego podziału u notariusza.

Rola notariusza w podziale majątku wspólnego

Jeżeli małżonkowie są zgodni co do sposobu rozstania majątkowego, kancelaria notarialna pozwala przeprowadzić procedurę szybko i bez angażowania sądu. Notariusz przygotowuje umowę, weryfikuje dokumenty i wyjaśnia skutki prawne. Dba też o to, aby postanowienia były zrozumiałe, a interesy obu stron ochronione. Ma to szczególne znaczenie w odniesieniu do nieruchomości, udziałów w spółkach i innych praw, dla których wymagana jest forma aktu notarialnego. Po podpisaniu umowy notariusz może złożyć wnioski o wpisy w księgach wieczystych, co przyspiesza finalizację podziału.

W praktyce często pojawia się kwestia kredytu hipotecznego. Podział majątku nie powoduje automatycznego przejęcia długu przez jednego z małżonków. Zmiana stron umowy kredytu wymaga zgody banku, dlatego warto wcześniej omówić z instytucją finansową warunki ewentualnej zmiany kredytobiorcy lub restrukturyzacji zobowiązania.

Jak wygląda umowa notarialna i jakie są koszty

Umowa notarialna zawiera listę składników majątku, ich wartość, sposób podziału oraz zasady spłat lub dopłat. Notariusz może od razu rozliczyć opłaty, w tym opłatę sądową za wpis do księgi wieczystej. Wysokość taksy notarialnej jest limitowana rozporządzeniem i zależy od wartości dzielonego majątku. Do tego dochodzą wypisy aktu, opłaty sądowe i podatek VAT. Co do obciążeń podatkowych, zasadniczo podział majątku wspólnego jest neutralny, ale przy dopłatach lub przeniesieniu określonych praw majątkowych mogą powstać obowiązki podatkowe, na przykład w zakresie podatku od czynności cywilnoprawnych. Każdy przypadek warto skonsultować indywidualnie, aby uniknąć niespodzianek.

Korzyści z podziału u notariusza

Wybór notarialnej ścieżki daje kilka wymiernych plusów. Po pierwsze, czas. Nie ma konieczności oczekiwania na termin rozprawy, a cały proces kończy się zazwyczaj w dniu podpisania aktu. Po drugie, pewność i przejrzystość. Profesjonalnie sporządzona umowa minimalizuje ryzyko sporów interpretacyjnych i pomyłek w dokumentach. Po trzecie, bezpieczeństwo prawne. Forma aktu notarialnego gwarantuje zgodność z przepisami i ułatwia dokonanie dalszych wpisów w rejestrach. Wreszcie, notariusz pełni funkcję neutralnego doradcy co do konsekwencji podziału, w tym wątpliwości podatkowych i rejestrowych.

Podsumowanie

Kancelaria notarialna stanowi efektywną alternatywę dla postępowania sądowego, zwłaszcza wtedy, gdy małżonkowie są w stanie wypracować kompromis. Umowny podział majątku jest szybki, bezpieczny i zgodny z prawem, a zmiany w praktyce orzeczniczej oraz możliwość zdalnych rozpraw dodatkowo porządkują ścieżkę postępowania. Jeżeli planujesz podział majątku i potrzebujesz wsparcia w przygotowaniu dokumentów, rozliczeniach i wpisach do ksiąg wieczystych, skontaktuj się z doświadczoną kancelarią, na przykład Kancelaria notarialna na Bemowie. Dobrze zaprojektowana umowa pozwoli zakończyć sprawy majątkowe szybko i bez zbędnych sporów.